Спартакиаданы µірµµлээхтик аґыы кэнниттэн, саІа аґыллыбыт "Оленск" стадиоІІа тутатына Россия мас тардыґыыга абсолютнай чемпионата салгыы ыытылынна. Кірііччµлэр ону эрэ кэтэспит курдук миэстэлэриттэн турбакка, арда±ы ардах диэбэккэ, бµтµн Россия дуолан бухатыырдарын уонна саха мадьыныларын киирсиилэрин илэ харахтарынан кірін дуоґуйаары чаас аІардаах тохтобулу тулуурдаахтык кэтэстилэр.

Ардахтаах кµннэр тураннар, сорох кµрэхтэґиилэр буолар сирдэрэ, бириэмэлэрэ уларыйан, программа±а халбаІнааґын та±ыста. Ол да µрдµнэн чэпчэки атлетика±а кµрэхтэґии, бэ±эґээ "Оленск" стадиоІІа хара сарсыардаттан арда±ы аахсыбакка туран ыытылынна.
Улуустар хамаандаларын сµµрµк дьахталлара, эр дьонноро 100, 800 м дистанция±а сµµрэннэр, саІаттан-саІа ааттар ааттаннылар.
Спорт "королеватынан" ааттаммыт кірµІІэ сµµґµнэн спортсмен кытынна. Бары кыайыыга дьулуурдаах буоланнар, бастакы сµµрµµлэр куґа±ана суохтук са±аланнылар. 800 м дистанция±а киин сиргэ µірэнэ сылдьар студеннартан турар сµµмэрдэммит хамаанда бастыІ сµµрµгэ Анастасия Иванова уонна Ґіґээ Бµлµµ кыыґа Диана Тартакынова барыларын кэннилэригэр хаалларан, кыахтаахтарын уонна саамай тµргэн атахтаахтарын кірдірдµлэр. Финальнай сµµрµµгэ Анастасия бастакы тµґэн, Диананы тилэх баттаґыннара хаалларда.

Били, "Кµрэхтэґии кµн-дьыл кµчµмэ±эйдэриттэн тутулуга суох ыытыллар" (“Матч состоится в любую погоду") диэбиккэ дылы, Бµлµµтээ±и "Манчаары оонньуулара" илгэлээх ардах аннынан ыытылла турар.
Сэмээр ба±ар кµрэхтэґиини дьиэ иґигэр кіґірµіхтэрэ дии санаабыппыт µрдµнэн, хапса±ай уонна гиирэ спорда тіґі да кµµґµрэн ылар ардахтан тохтоон ыллар, эбиэттэн киэґэ син биир болдьоммут сирдэригэр ыытылыннылар.
Спортсменнар ханнык да кµчµмэ±эй тµгэннэри аахсыбат дьоннор. Арай ол кµрэхтэґии кірдірµµтµгэр охсуулаах курдук кістір. Хапса±айга, инчэ±эй мааттан халтарыйан охтуу, гиирэ спордугар гиирэни мµччµ тутуу элбэхтик хатыланна. Ол да µрдµнэн оонньуу бэйэтин болдьоммут программатын быґыытынан µгэннээн бара турар.

Бу кµннэргэ ыраах Таалакаантан 24 биэрэстэлээх сиргэ сытар Алинскайдаа±ы нефтээх сири туґа±а таґаарыы ірігійдііх кµнэ буолан ааста.
Саха Республикатын Правительствотын Председателин бастакы солбуйааччы Василий Грабцевич уонна "Сургутнефтегаз" ААО генеральнай директорын бастакы солбуйааччы Анатолий Нуряев µірµµлээх быґыыга-майгыга бастакы носуостуур станция±а киириигэ аалай лиэнтэни быґа кырыйдылар. Ити кэнниттэн неби хостуур установканы µлэлэтэр анал кнопканы бастакынан баттыыр чиэґи Василий Борисовичка биэрдилэр. Модун мотуордар куугунуу тµстµлэр. МаІан халааттаах, эмиэ оннук шлему кэтэ сылдьар эдэр дьахтар бэрт намчы кырааны эрийэн, нефть бастакы таммахтарын таас пробиркаларга кутан республикабыт, компания уонна Таалакааннаа±ы управление салайааччыларыгар µйэ-саас уура сылдьарга анаан туттарар.

Бэ±эґээ, Бµлµµ куорат "Хомустаах" ыґыахтыыр тµґµлгэтигэр мас тардыґыыга Россия µґµс абсолютнай чемпионата са±аланан, µгµс дьон интэриэґин тардан, тыґыынчанан киґи муґунна.
Тµґµлгэ±э аан дойдуга аатырбыт мадьынылар мустаннар, ыалдьыттарга улахан кµµрµµлээх, умсугутуулаах кµрэхтэґиини бэлэхтээтилэр. Ол курдук, чемпионакка аан дойду, Россия хас да тігµллээх чемпионнара, биллэр-кістір бодибилдердар — аатырбыт Михаил Сидоричев, Александр Клюшев, Дмитрий Кашуба, Зурад Кикнабелидзе, Юрий Назарук, Анатолий Шмырев, Виктор Колибабчук, Видас Влекайтис, Кирилл Чупрынин кэлбиттэр. Бары да±аны бі±і-та±а, уурбут-туппут курдук быґыылаах-таґаалаах буоланнар, нуучча былыргы бухатыырдарын санаталлар.

Быйылгы 2009 сылга Саха сирин биир саамай улахан спортивнай событиета — Бµлµµ куорат тірµттэммитэ 375 сыллаах µбµлµійµгэр ананан ыытыллар спорт национальнай кірµІнэригэр "Манчаары оонньуулара" 18-с спартакиада са±аланна.
Тіґі да кµµстээх ардах тµстэр, кірііччµлэринэн уонна ыалдьыттарынан ыы-быччары туолбут саІа стадион ортотугар анал подиум туруоруллубут. Диктор оонньууларга кэлбит µрдµк сололоохтору, кµрэхтэґии бочуоттаах ыалдьыттарын билиґиннэрэр. Норуот инструменнарын своднай оркестра оонньуур. Ол кэмІэ саха поэттарын Бµлµµ туґунан хоґоонноро аа±ыллаллар, Манчаары оонньуутун историятыттан уонна Бµлµµ куорат туґунан кэпсэнэр.

XVIII спартакиада µірµµлээхтик аґыллар

Јбµгэбит са±аттан тэнийэн кэлбит кус быґый, ат бі±і дьоммут самаан сайын салаллан кэлбитин уруйдуу тµґµлгэ тэрийэн ким быґыйын, ким кµµстээ±ин быґаарсар кµрэс былдьаґыылара µгэскэ кубулуйан кэрэ кэпсэл, уос номо±о буолан тэнийэр кµµстээх. Тірµт сиэрбитин-туоммутун, оонньууларбытын сайыннарар сыалтан тэриллибит номоххо киирбит саха национальнай геройа Манчаары Баґылай бирииґигэр тµґµлгэ быйыл XVIII тігµлµн ыытыллар. Ол тухары тыґыынчанан ыччат бу кµрэхтэґиилэргэ кыттан, эт-сиин, кµµс-уох эрчимин, тµґµлгэ кµµрээнин билэн дуоґуйда, оонньуулары µктэл оІостон µрдµккэ дабайда.

Ґіґээ Бµлµµ улууґун Нам нэґилиэгэр а±ыс бааґынай хаґаайыстыбата баар. Олортон мин икки хаґаайыстыба туґунан кэпсиэхпин ба±арабын.
"Кура±аччылаах" бааґынай хаґаайыстыбатын Никон Куличкин ір сылларга суоппардаабыт а±ата Григорий Никоновичтыын 1998 сыллаахха тэриммитэ. Быйыл тібіліі±µнэн 40-тан тахса ынах сµіґµ кыстаппыттарыттан 18-ґа ыанар ынах. Былырыын 13 т µµккэ дуогабардаахтарын аґара толорон, 16 т туттарбыттар.
Икки сыллаа±ыта біґµілэктэн 3 км. тэйиччи Боллохтоох Маарыгар сайылык сирин ылбыттар. Дьаґалын урукку баґылык М.М.Донской таґаарбыт гынан баран, сирдэрин "Чолбон" ТХПК киэнэ диэн билиІІэ диэри докумуонната иликтэр.

Ааспыт нэдиэлэ бµтµµтэ ыытыллыбыт СР Правительствотын уочараттаах сµбэ мунньа±а социальнай суолталаах боппуруостарга ананан, бэбиэскэ±э турбут µгµс программалар, бырайыактар тутатына ылылыннылар. Оттон Беркакит — Томмот — Дьокуускай тимир суол тутуутун тула сытар улуустар социальнай-экономическай сайдыыларыгар туґуламмыт тус суолталаах республикатаа±ы программа киэІ сэІээриини ылла.

Бэс ыйын 27 кµнµгэр "Туймаада" стадиоІІа "Тирии мээчик" диэн ааттаах бµтµн Россиятаа±ы футбол турнирын II тµґµмэ±э тµмµктэннэ.
Чемпионнары — Уус-Алдан улууґун Мµрµ орто оскуолатын сµµмэрдэммит хамаандатын Саха Республикатын Президенэ В.А.Штыров на±араадалаата.
ҐрµІ кімµс призердар мэтээллэрин Магадан уобалаґын губернатора Николай Дудов, оттон боруонса призердарга футболга Россиятаа±ы ыччат сµµмэрдэммит хамаандатын кылаабынай тренерэ Игорь Колыванов туттардылар.
Футбол бµтµн Россиятаа±ы турнирыгар улахан біліххі Мµрµ хамаандатын кэнниттэн, µс бириистээх миэстэ±э Нерюнгри оройуонун 15 №-дээх орто оскуолатын "Факел-94" уонна МэІэ-ХаІалас оройуонун Майа сэлиэнньэтин орто оскуолатын сµµмэрдэммит хамаандалара киирдилэр.
СР Президенэ Вачеслав Штыров кыайыылаахтары э±эрдэлииригэр: "Бµгµн финалга куґа±ана суох оонньуур таґым кірдірµлµннэ. Эґигиттэн Россия, аан дойду, Европа, онноо±ор Олимпийскай чемпионнар µµнµіхтэрэ диэн эрэнэбин", — диэн эттэ. Ону таґынан спорт туґунан этиитигэр, Саха Республиката Дальнай Востокка эрэ буолбакка, бµтµн дойду µрдµнэн спортивнай республиканан биллэрин ыйда. Саамай сэІээриллэр уонна маассабай кірµІµнэн футбол буоларын бэлиэтээтэ. "КэлиІІи кэмІэ футбол, мини-футбол, футзал, улахан футбол да сайдыытыгар инникигэ сы±арыйыы, ірі тахсыы баара кістір. Маассабай спорт кірµІэ сайдарыгар, талааннаах спортсменнары уонна тренердэри ійііґµІІэ спортивнай объектары тутуу іттµгэр улахан бол±омто ууруллар", — диэн эттэ.
Оттон Саха сирин ыалдьыта Игорь Колыванов о±олорго туґаайан: "Футбол — эґиги олоххут, бµгµІІµ оонньууга хоппут уонна хотторбут диэн суох. Эґиги µчµгэй оонньууну кірдірдµгµт. Аны а±ыйах кэминэн дойду ыччакка национальнай сµµмэрдэммит хамаандатын саха спортсменнара хаІатыахтара диэн эрэнэбин", — диэн санаатын биллэрдэ.

Нария ТУРАНТАЕВА (СИА).

Олег НИКОЛАЕВ (СИА) хаартыска±а тµґэриитигэр: Кыайыылаах хамаанда СР Президенэ В.А.Штырову уонна тренердэрэ А.И.Тарскайы кытта.

"Манчаары оонньуулара" спорт национальнай кірµІнэригэр Саха Республикатын XVIII спартакиадатын уота кµлµбµрэччи умайан кµµдэпчилэниэ лоп курдук биир хонук хаалла.
Спартакиада тілкілііх тµґµлгэтин тµірэ±э тµстэнэр Бµлµµ куоратыгар µгµс ірµттээх µлэ-хамнас кµргµімнээхтик, тэтимнээхтик баран, республика араас муннугуттан уґун, унньуктаах суол сындал±анын, сындааґынын этинэн-хаанынан билэн µктэнэр µтµмэн эдэр-эмэн ыалдьыты кірсіргі хайыы-µйэ бэлэм.
Оттон бэ±эґээ сарсыарда Уус-Алдан хамаандатын спортсменнара уонна улуус официальнай делегацията айаІІа туруннулар. Кинилэр тимир кілі±і олоруохтарын а±ай иннинэ, мин улуус дьаґалтатын спорка, туризмІа салаатын салайааччы Константин Давыдовы кытта бэрт ыксалынан кэпсэтэ тµстµм.

2004 сыллаахха от ыйын 24 кµнµгэр СР Правительствота уонна Магадан уобалаґа социальнай-экономическай сайдыыга уонна культура эйгэтигэр бииргэ µлэлиир туґунан Сібµлэґиигэ илии баттаґыахтарыттан номнуо биэс сыл ааґа охсубут.
Республикабытыгар уйгулаах ыґыахтар буолар кэмнэригэр ыаллыы сытар Магаданы кытары сибээстэґии іссі кµµґµрэн, иккис акылаат тµґэрилиннэ.
Бэс ыйын 28 кµнµгэр, ірібµлгэ, СР Правительствотын 1 №-дээх дьиэтин Республика саалатыгар СР Правительствота уонна Магадан уобалаґын Дьаґалтата атыы-эргиэн, экономическай, научнай-техническэй сайдыыга уонна культура эйгэтигэр 2009-2013 сылларга бииргэ µлэлиир туґунан Сібµлэґиигэ илии баттастылар.

Cаха тыллаахха, урааІхай сирэйдээххэ самаан сайын муІутуу ситэн-силигилээн, кийиит кыыстыы симэнэн, тор±о±о сууланан кэрэтийэн турда±ына ыытыллар, ыраахтан-чугастан аймах-билэ, то±ой-сэлэ дьону тµмэ тардар улуу тунах ыґыа±ыттан ордук оо, ама ханнык-туох кэрэ-бэлиэ кµн баар буолуой?
КµґµІІµ муІха сµпсµлгэнэ, сааскы сайылыкка кіґµµ сайбарыына да ыґыахха тэІнэспэт. Орой-мэник о±олортон са±алаан то±ус уонун томточчу туолбут о±онньорго-эмээхсиІІэ тиийэ бары сылы быґа кµµтэр-кэтэґэр кµндµ кµннэрэ буолла±а…Ґгэскэ кубулуйбут, Далан "Тыгын Дарханыгар" олус бэркэ ойуулаан суруйбут, Дьоллоох Туймаада уйгулаах улуу тунах ыґыа±а кырылыы кыынньар кымыс, ойор кµнµ кірсір оґуохай, кµлµмэх кµµс, уґун тыын кµрэ±э, ат сµµрдµµтэ аргыстаах 12-c тігµлµн буолан ааста. Ол аата уон икки сыллаах, уон икки араас айыыга анаммыт толору эргиир дьэ, туолла±а.

Соторутаа±ыта Госдума Ґлэ±э уонна социальнай политика±а комитета 195768-5 №-дээх "Российскай Федерация Пенсионнай фондатын, Российскай Федерация социальнай страхованиетын фондатын уонна булгуччулаах медицинскэй страхование фондаларын страховой усунуостарын туґунан" уонна 195774-5 №-дээх "Российскай Федерация Правительствотынан киллэриллибит "Российскай Федерация Пенсионнай фондатыгар, Российскай Федерация социальнай страхованиетын фондатыгар уонна булгуччулаах медицинскэй страхование фондаларыгар страховой усунуостар тустарынан" федеральнай сокуону ылыныынан сибээстээн, Российскай Федерация кэккэ сокуоннарыгар уларытыылары киллэрэр уонна кэккэ сокуоннарын (сокуоннарын балаґыанньаларын) кµµстэрин сµтэрбиттэринэн аа±ар туґунан" федеральнай сокуоннар барылларын туґунан" тема±а "тігµрµк остуолу" тэрийэн ыытта.

Биґиги µлэ соруда±ынан да, искусствоны кіннірµ сэІээрээччи да быґыытынан худуоґунньуктар быыстапкаларыгар
сылдьабыт, сырдатабыт.
Бу уонтан тахса сыл устата араас быыстапкаларга худуоґунньук Туйаара Шапошникова µлэлэрин куруук сэргии-кэрэхсии кірібµн. Ол курдук 2002 с. буолбут эдэр худуоґунньуктар быыстапкаларыгар кини µлэтин: "Реалистическай стили чорботор µгµс автор быыґыгар Туйаара Шапошникова "Плоды Фенфеля", "Композиция", "Египетская ночь" уо.д.а. ча±ылхай тоннаах сюрреалистическай µлэлэрэ ойуччу туспатыйаллар", — диэн бэлиэтээн аґарбыппын. Туйаара Шапошникова айар µлэтин бастакы персональнай быыстапкатын "Сµµрµк хоту" диэн ааттаан 1999 с. кірііччµ дьµµлµгэр таґаарбыта. Онтон ыла лоп курдук уон сыл ааста.

Айыл±а харыстабылыгар сыґыаннаах федеральнай уонна республикатаа±ы структуралар, экологическай кэтээн кірµµнµ ыытар тэрилтэлэр "Јлµінэ ірµс экологическай туруга" диэн анал ыспыраапкаларыгар Јлµінэ "кирдээх" ірµстэр ахсааннарыгар киирэр диэн сурулла сылдьар.
Ити ыспыраапка±а Россия айыл±а эйгэтин туґаныыны хонтуруоллуур федеральнай сулууспатын Саха сиринээ±и управлениета ыыппыт бэрэбиэркэтин тµмµктэрэ киллэриллибиттэрэ. Онно РФ ууга сыґыаннаґыыларын сокуоннарын куруубайдык кэґэр, Јлµінэ ірµс уутун сµрµн киртитээччилэринэн буолар тэрилтэлэр ыйылла сылдьаллар. Дьэ, ол ханнык тэрилтэлэр эбиттэрий?

Бэ±эґээ, РФ Пенсионнай фондатын Саха сиринээ±и салаатын бары коллективыгар умнуллубат µірµµлээх тµгэн буолла. Тэрилтэ саІа дьиэтэ тутуллан µлэ±э киирдэ.
Ґірµµлээх быґыыга-майгыга СР Президенэ В.Штыров, СР Государственнай Мунньа±ын (Ил Тµмэн) Бэрэссэдээтэлэ В.Басыгысов, Дьокуускай куорат баґылыга Ю.Заболев, СР Правительствотын Председателин бастакы солбуйааччы В.Грабцевич, СР Правительствотын Председателин солбуйааччы А.Власов, Москваттан ыІырыылаах ыалдьыт, Россия Пенсионнай фондатын тутууга управлениетын начальнига В.А.Григораш, уо.д.а. кыттыыны ыллылар.
СаІа дьиэ±э киириэх иннинэ символ кµлµµґµ РФ Пенсионнай фондатын Саха сиринээ±и салаатын управляющайыгар, СР народнай депутатыгар А.Поисеева±а дохсун ытыс тыаґыгар до±уґуоллатан туттардылар. Ол кэнниттэн аалай кыґыл лиэнтэни быґыы буолла.

Федеральнай суолталаах "Бµлµµ" массыына суолун туругун кэтээн кірбµтµм ыраатта. Суолу харыстыыр сыалтан манна киллэриллибит хааччахтааґыннар тустарынан хаґыаппар иккитэ таґаартаран турабын. Ол кэнниттэн суол туруга хайдах буолбутун "Бµлµµ" массыына суола управление эксплуатация±а отделын начальнига Р.Д.Макаровтан µґµс тігµлµн ыйыталастым.
— Суолбут іссі мілтііті, — диэн са±алыыр бэйэтин этиитин Руслан Дмитриевич. — Јйдµµр инигин бэс ыйын 20 кµнµттэн массыыналар муостарыгар хааччахтааґын уґуллубута. Онон ыарахан ыйааґыннаах массыыналар бараннар суолбут иэдэйдэ. Ма±арас таґынан массыыналар суолга олороллор.

Улуу Туймаада быйылгы ыґыа±ар, ірµµ буоларын курдук, боотур уолаттар "Дыгын оонньууларыгар" кµрэстэґиилэрин сэргэ сµµрµµк аттар улахан бириистэр иґин илин былдьаґыылара саха дьонун хара±ын сымнатыа±а, санаатын ірµкµтµі±э.
Ити улахан тµґµлгэ±э бэлэмнэнэн, ат баайааччыларга эппиэттээх тиґэх тµґµмэх тирээн кэллэ. Сорохтор аттарын улуустар ыґыахтарыгар сµµр-дэн холоон кірдµлэр.
Саха государственнай тыа хаґаайыстыбатын академиятын ипподромугар баайылла-хатарылла сылдьар аттары кіріірµ тиийбиппитин иччилэрэ чугаґаппатылар. Аатырбыт Шаддат оґоллонон ілµі±µттэн ыла улахан сµµрµµ иннинэ хаґыакка, телевизорга биллэртэн-кістіртін туттунар буолбуттар. Ол то±ото ійдінір: дьон-сэргэ быґа этиэ диэн аньыыр±ааґынтан.

Тойон Мµрµгэ ыытыллыбыт µс кµннээх ОлоІхо ыґыа±а µйэлээх ійдібµл быґыытынан номнуо история кэрэґитэ буолла. Олохтоохтор да, ыалдьыттар да бу тэрээґинтэн сµргэлэрэ сµрдээ±ин кіті±µлµннэ, уос номо±ор киирэр чахчы да улуу бырааґынньыкка сырыттыбыт диэн астына бэлиэтииллэр. Мµрµ эбэ туонатыгар республика улуустарыттан сэргэ Америкаттан, Францияттан, Исландияттан, Амур уобалаґыттан, Москваттан ыалдьыттаатылар.
Ыґыахха дьон-сэргэ Боро±онунан, ЧараІынан дуоґуйа сынньанна, киэІ ис хоґоонноох программаны кірді. АІардас республика таґымнаах 15 куонкурус буолан ааста, олор истэригэр олоІхо ырыатыгар-тойугар, хомуска, оґуохайга, саха таІаґыгар, кэрэ куоларга, боотурдарга, дэгэрэІ ырыа±а, олоІхо оонньууларыгар, тимир уустарыгар, ат симэ±эр, сылгыґыттарга уо.д.а. кµін кµрэстэр бол±омтону тартылар.